De geschiedenis van het Pietenpak

De geschiedenis van het Pietenpak

Het Pietenpak, het kostuum van Zwarte Piet, kent een lange geschiedenis. Het is zelfs ouder dan de naam Zwarte Piet. Al voordat de knecht van de Sint een naam kreeg, droeg hij het Pietenpak zoals wij dat nu nog kennen: een pofbroek en jak met pofmouwen, een witte kraag en een muts met veer. Waar komt dat pak eigenlijk vandaan?

In de oudste boeken over Sinterklaas had de Sint nog geen vaste metgezel. Pas rond 1850 wordt deze genoemd in het verhaal van Jan Schenkman, Sint-Nicolaas en zijn knecht. Dat verhaal gaf geen enkele aanwijzing over hoe die knecht er uit zag, dus moest de tekenaar van de prenten bij dat verhaal zelf de kleding verzinnen: dat werd een wit pak met rode strepen. Er is wel geopperd dat dit het pak van een page zou zijn maar dat bleek niet te kloppen. Iets later, in 1885, verscheen er een Sint-Nicolaasspel waarop de nog naamloze knecht van de Sint al in zijn bekende pak te zien is (zie afb. boven of deze link).
spotprent1598Voor de herkomst van dit pak moeten we iets verder terug in de tijd, namelijk naar de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). In die periode maakte Nederland deel uit van het Spaanse Rijk, iets waar niet iedereen blij mee was. In 1598 verscheen er een pamflet waarin de Spanjaarden belachelijk worden gemaakt (afbeelding links). We zien daarop een Spaanse 'seigneur' (heer) gekleed in pofbroek, een witte kraag en een muts met veer. Anders dan de knecht van de Sint draagt de Spanjaard ook nog een korte cape en onbreken bij hem de grote pofmouwen, maar de kleding lijkt erg op het pak van Piet.
spaanseheerenTussen 1818 en 1849 verscheen er weer een prent over de Spanjaarden tijdens de Tachtigjarige Oorlog, deze keer met als titel "Deze vyf zyn Spaanshe heeren, zoo als men zien kan aan hun kleeren". We zien ook hier weer de typische kenmerken van het Pietenpak (afbeelding rechts): de muts met veer, de geplooide kraag, de pofmouwen en de pofbroek.
De illustratoren die de eerste versies van de knecht van Sinterklaas hebben getekend lijken zich vooral gebaseerd te hebben op zulke afbeeldingen van Spanjaarden uit de Tachtigjarige Oorlog. Die keuze was niet zo gek: Pieneman Rijksmuseum omdat Sinterklaas uit Spanje kwam moest zijn knecht er natuurlijk ook Spaans uitzien. Deze kleding was voor veel lezers direct herkenbaar als Spaans, zoals Sinterklaas met zijn mijter direct herkenbaar was als bisschop. Vooral de muts lijkt typisch Spaans te zijn, die komt op veel afbeeldingen van Spanjaarden voor. Nederlanders droegen in die tijd vooral hoeden. De uitvoering van het pak in fel gekleurd fluweel lijkt bedacht te zijn door schilder J.W. Pieneman die in 1805 een Spaanse gouverneur in Pietenpak schilderde (al heette dat toen nog niet zo natuurlijk, zie afb.links).
De knecht van de Sint draagt dus de kleding van een Spaanse heer, compleet met muts en veer.

Kijk ook eens naar deze sites...

: Het boekje van Jan Schenkman waarin de Sint voor het eerst een knecht heeft
: Het Rijksmuseum over Zwarte Piet met het Sint-Nicolaasspel uit 1885
: Een goed overzicht van pages in de schilderkunst

: De geschiedenis van de chocoladeletter
Leuk artikel over de herkomst en geschiedenis van de chocoladeletter. Ook de verpakkingen van de letters krijgen ruime aandacht.

: Sint Nicolaasgenootschap Nederland
Het erfgoed van Sinterklaas verdient een centraal punt. De site van het Sint Nicolaasgenootschap lijkt dat te zijn. Allerlei informatie over Sinterklaas, de intochten en natuurlijk de geschiedenis zijn te vinden via deze site. Ook de geschiedenis van Zwarte Piet krijgt de aandacht.

: Museum In de zevende hemel
Een klein museum vol curiosa en folklore rond Kerst, Sinterklaas, Oranje Huis, Pasen en oud speelgoed. Er zijn regelmatig wissel-exposities naast de vaste collectie.

: Feesten
Deze databank van het Meertens Instituut geeft uitleg over de verschillende feesten die vanouds in Nederland worden gevierd. Wat zijn de tradities en waarom vallen ze op een bepaalde datum? De site legt het uit.

: Sinterklaasmuziek uit de zestiende eeuw
Het Sinterklaasfeest kent een lange traditie. Al in de zestiende en de zeventiende eeuw werd hij bezongen in liedjes. Hele andere liedjes dan we tegenwoordig kennen. Musicoloog Simon Groot zocht deze liedjes op en zette ze met het Hemony Ensemble op de plaat. Kijk op de bestelpagina op de Hemony-website voor meer informatie.

: Sinterklaasmuseum Zwolle
Een heel klein museum is het Sinterklaasmuseum in Zwolle. Maak daarom een afspraak om het te bezoeken. Geen zin in? De website heeft ook veel informatie over Sinterklaas.

gepubliceerd op 01-12-2020 | onderwerp: Sinterklaas


 

Agenda

Kijk voor tentoonstellingen bij jou in de buurt ook eens in de agenda.

Tip:

Meer weten over een onderwerp?
Zoek dan eens in de database via de zoekpagina, of blader door het alfabet onder A tot Z.

: Gesponsorde links