Vrouwengeschiedenis per week

Week 46
10 november 2002 - 16 november 2002

Gertrude Bell: de ontwerpster en ongekroonde koningin van Irak

Gertrude Bell in Egypte Gertrude Bell
Op de linkerfoto, Gertrude Bell samen met Winston Churchill en T.E. Lawrence in Cairo.
Rechts een portret van Gertrude Bell, door de Arabieren Al Khatoen, de dame genoemd.

Irak is ontstaan na het uiteenvallen van het Turkse Rijk, zoals te zien is in de film Lawrence of Arabia. Na het wegvallen van de Turkse overheersing in het Midden Oosten kwam het gebied tussen de Middellandse zee en Perzië onder Engels en Frans bestuur. In het onstaan van Irak uit de daar gelegen Arabische stamgebieden speelde een vrouw een hoofdrol: Gertrude Bell.

Gertrude Bell (1868-1926) was archeologe en reisde daarom veel door het Midden Oosten, waarbij ze er niet voor terugschrok door gebieden te reizen die als gevaarlijk en ontoegankelijk werden beschouwd. Hiermee dwong ze ontzag af bij vele Arabische stamhoofden en geleidelijk bouwde Gertrude een heel netwerk van bevriende stamhoofden op. Dit netwerk zorgde ervoor dat de Britse Inlichtingendienst haar werk aanbood: ze werd in 1915 benoemd als inlichtingenofficier in Egypte. Als ervaren reizigster bleek ze een rijke bron van informatie. Een van haar collega’s was T.E. Lawrence (Lawrence of Arabia) die dankbaar van haar kennis gebruik maakte tijdens zijn campagnes in 1917 en 1918.

In 1918 viel het Turkse Rijk uiteen en moest er een nieuw bestuur komen. Door de Britten en Fransen werden toezeggingen gedaan aan de Arabieren over het op touw zetten van nieuwe regeringen: het recht op zelfbeschikking zou worden erkend. Aan Gertrude Bell werd gevraagd een voorlopige grens voor een nieuw te vormen staat te aan te geven. Gertrude trok een grens waarbij ze ervoor zorgde dat Mosul, Bagdad en Basrah binnen die nieuw te vormen staat lagen. Ze schrijft hierover aan haar ouders; ‘een leuk spelletje als je zo vertrouwd bent met het land als ik, de hemel zij dank. Wat een geluk dat ik er bijna in elke richting kriskras doorheen getrokken ben.’ Deze door Gertrude getekende grens is nu nog steeds de grens van de staat Irak.
Ook bij de vorming van een regering was Gertrude betrokken, haar advies legde een groot gewicht in de schaal. Ze moest veel religieuze en culturele verschillen overbruggen en ook moest het nieuw te vormen land evenwichtig zijn op economisch gebied. Het Koerdische noorden moest de graanschuur van het nieuwe land vormen, het zuiden zorgde voor olie en havensteden. Ze besefte toen al dat olie ‘de wereldmacht van de toekomst’ was.

Het zou uiteindelijk tot 1921 duren voordat Faisal tot de eerste koning van Irak werd gekroond. Gertrude was daarbij op alle fronten de adviseur van de nieuwe koning: van het organiseren van een diner tot het ontmoeten van stamhoofden, Gertrude organiseerde het allemaal. Daaraan dankte ze de titel 'Ongekroonde koningin van Irak'.
Nadat de koning steviger in het zadel zat had hij steeds minder behoefte aan Gertrudes adviezen en begon haar macht te slinken. Wel werd ze benoemd tot directeur Oudheden en richtte ze het Museum voor Oudheden in Bagdad op. Ook schreef ze een wet tot bescherming van Archeologische Waarden voor het nieuwe land.
Gertrude leek zich moeilijk te kunnen schikken in haar nieuwe bescheidener rol. Ze was steeds vaker ziek en depressief. Uiteindelijk stierf ze door een overdosis slaappillen op 11 juli 1926 in het door haar zo geliefde Bagdad, waar ze ook werd begraven.

Meer lezen:
Alle dagboeken, brieven, foto’s en rapporten van Gertrude Bell online
Meer over het leven van Gertrude Bell, met links naar literatuur
Gertrude Bell speelde ook een belangrijke rol in de archeologie en het door haar gestichte Iraq Museum

Naar jaaroverzicht

Meer blogs over vrouwengeschiedenis

: Gesponsorde links